8. Standart kütüphane turu

kullan kaba.sistem            # sistem, zaman, dosya, matematik... birlikte gelir
kullan kaba.web               # HTTP sunucusu (yalnız gerektiğinde)
kullan kaba.arayuz            # pencereli uygulamalar

yazdir("modüller hazır")

kullan kaba.sistem

yazdir("makine  : " + sistem.makine_adi())
yazdir("çekirdek: " + sistem.cekirdek())
yazdir("işlemci : " + sistem.cpu_model())
yazdir("kullanıcı: " + sistem.kullanici())

# Komut çalıştırıp ÇIKTISINI almak:
cikti = sistem.komut("echo merhaba").kirp()
dogrula(cikti == "merhaba", "sistem.komut çıktıyı verir")

# Yalnız çıkış kodu gerekiyorsa:
dogrula(sistem.calistir("true") == 0, "sistem.calistir çıkış kodu verir")

# ⚠️ DIŞARIDAN GELEN VERİ VARSA KABUKSUZ ÇAĞIR.
# `sistem.komut("rm " + girdi)` bir KABUK satırı kurar: girdi ";" içeriyorsa
# ikinci bir komut çalışır. Argümanları ayrı ayrı vermek bunu imkânsız kılar.
# ⚠️ YENİ AD: `cikti` yukarıda kullanıldı. Çoklu atama yeni adlar
#    bildirir; var olan bir adı YENİDEN BİLDİREMEZ.
argv_cikti, argv_kod = sistem.komut_argv(["echo", "; bu komut DEĞİL argüman"])
dogrula(argv_kod == 0, "komut_argv çıkış kodunu da verir")
dogrula(argv_cikti == "; bu komut DEĞİL argüman", "argüman kabuktan geçmez")

# Çıktı gerekmiyorsa:
dogrula(sistem.calistir_argv(["true"]) == 0, "calistir_argv")

# ⚠️ Çıkış kodu anlamları: 0.. programın kendi kodu · -1 sinyal ·
#    -2 program BULUNAMADI · -3 zaman aşımı. "Boş çıktı" ile "komut yok"
#    ayrı şeylerdir; `komut()` bu ayrımı veremez.
_, yokkod = sistem.komut_argv(["bulunmayan_ikili_xyz"])
dogrula(yokkod == -2, "bulunamayan program -2 döner")

# Programın kendi argümanları (ilki programın yoludur):
a = sistem.argumanlar()
dogrula(a.uzunluk() >= 1, "argümanlar")

yazdir("sistem tamam")

kullan kaba.sistem

dosya.klasor_olustur("deneme")
dosya.yaz("deneme/not.txt", "birinci satır\n")
dosya.ekle("deneme/not.txt", "ikinci satır\n")

dogrula(dosya.var_mi("deneme/not.txt"), "var_mi")
dogrula(dosya.dosya_mi("deneme/not.txt"), "dosya_mi")
dogrula(dosya.dizin_mi("deneme"), "dizin_mi")
dogrula(dosya.oku("deneme/not.txt").icerir("ikinci"), "oku")
dogrula(dosya.listele("deneme").uzunluk() == 1, "listele")
dogrula(dosya.boyut("deneme/not.txt") > 0, "boyut")

dosya.kopyala("deneme/not.txt", "deneme/kopya.txt")
dogrula(dosya.var_mi("deneme/kopya.txt"), "kopyala")

dosya.sil("deneme/not.txt")
dosya.sil("deneme/kopya.txt")
dosya.klasor_sil("deneme")
dogrula(degil dosya.var_mi("deneme"), "klasor_sil")

yazdir("dosya tamam")

kullan kaba.sistem

yazdir("saat : " + zaman.saat())          # 14:05:09
yazdir("tarih: " + zaman.tarih())         # 2026-09-18
yazdir("tam  : " + zaman.simdi())         # 2026-09-18 14:05:09
yazdir("yıl  : " + zaman.bicimlendir("%Y"))

dogrula(zaman.milisaniye() > 0, "milisaniye — dönemden beri")
dogrula(zaman.saniye() > 0, "saniye")
yazdir("zaman tamam")

kullan kaba.sistem

dogrula(matematik.karekok(9.0) == 3.0, "karekok")
dogrula(matematik.mutlak(-3) == 3, "mutlak")
dogrula(matematik.taban(3.7) == 3.0, "taban")
dogrula(matematik.tavan(3.2) == 4.0, "tavan")
dogrula(matematik.yuvarla(3.5) == 4.0, "yuvarla")
dogrula(sayi(matematik.tavan(3.2)) == 4, "tam sayıya çevirme")
dogrula(matematik.us(2.0, 10.0) == 1024.0, "us")
dogrula(matematik.pi > 3.14 ve matematik.pi < 3.15, "pi sabiti")

yazdir("matematik tamam")

kullan kaba.sistem

z = rastgele.sayi(1, 6)
dogrula(z >= 1 ve z <= 6, "aralıkta rastgele sayı")
yazdir(f"zar: {z}")
yazdir("uuid: " + rastgele.uuid())

kullan kaba.sistem

kip = cevre.al("KABA_KIP")
eger kip == "":                 # tanımsızsa boş metin döner
    kip = "gelistirme"

yazdir(f"çalışma kipi: {kip}")

kullan kaba.sistem

metni = json.uret({"ad": "Deniz", "yas": 30})
yazdir(metni)
dogrula(json.gecerli_mi(metni), "gecerli_mi")
dogrula(json.al(metni, "ad") == "Deniz", "al — tek anahtar oku")

s = json.coz(metni)
dogrula(s["yas"] == 30, "coz — sözlüğe çevir")

yazdir(json.bicimlendir(metni))          # girintili
dogrula(degil json.gecerli_mi("{bozuk"), "bozuk JSON yakalanır")

yazdir("json tamam")

kullan kaba.sistem

ozet = kripto.sha256("merhaba")
dogrula(ozet.uzunluk() == 64, "sha256 onaltılık 64 karakter")
yazdir("sha256: " + ozet)

k = kripto.base64_kodla("merhaba")
dogrula(kripto.base64_coz(k) == "merhaba", "base64 gidiş-dönüş")
yazdir("kripto tamam")

kullan kaba.sistem

gunluk.bilgi("işlem başladı")
gunluk.uyari("disk %85 dolu")
gunluk.hata("bağlantı kurulamadı")

yazdir("günlük tamam")

kullan kaba.desen

# Var mı? (metnin HERHANGİ BİR yerinde arar — baştan sona değil)
dogrula(desen.esler_mi("^ka.a", "kabalang"), "esler_mi")
dogrula(desen.esler_mi("^zz", "kabalang") == yanlis, "eşleşmeyince yanlış")

# İlk eşleşme
dogrula(desen.bul("[0-9]+", "sürüm 42 ve 7") == "42", "bul")

# Hepsi
dogrula(desen.tum_bul("[0-9]+", "1 ve 22 ve 333").uzunluk() == 3, "tum_bul")

# Yakalama grupları (grup 0 = tüm eşleşme LİSTEYE KONMAZ, onu bul() verir)
g = desen.gruplar("([a-z]+)@([a-z.]+)", "posta: ali@kaba.os")
dogrula(g[0] == "ali", "grup 1")
dogrula(g[1] == "kaba.os", "grup 2")

# Değiştirme — $1, $2 geri başvurudur
dogrula(desen.degistir("\\s+", "a   b     c", "-") == "a-b-c", "degistir")
dogrula(desen.degistir_ilk("a", "aaa", "X") == "Xaa", "yalnız ilki")

# Bölme — baştaki VE sondaki boş parça KORUNUR (Python re.split gibi)
dogrula(desen.bol(",\\s*", "a, b,c").uzunluk() == 3, "bol")
uclu = desen.bol(",", ",a,")
dogrula(uclu.uzunluk() == 3, "başta ve sonda boş parça korunur")
dogrula(uclu[0] == "" ve uclu[2] == "", "iki uçtaki boşluk atılmaz")

yazdir("desen tamam")

kullan kaba.desen

# Tek bir `.` bütün bir Türkçe harfi alır — yarım karakter ÇIKMAZ.
dogrula(desen.bul("^.", "şeker") == "ş", "nokta kod noktası eşler")
dogrula(desen.bul("^..", "şeker") == "şe", "iki nokta iki harf")

yazdir("türkçe tamam")

kullan kaba.desen

aranan = "a.c"                      # kullanıcıdan geldi varsayalım
dogrula(desen.esler_mi(desen.kacir(aranan), "abc") == yanlis, "nokta artık joker değil")
dogrula(desen.esler_mi(desen.kacir(aranan), "a.c"), "gerçek metin eşleşir")

yazdir("kaçırma tamam")

kullan kaba.ag

eger ag.baglanti_var_mi():
    icerik = ag.get("https://example.com")
    yazdir("gelen bayt: " + metin(icerik.uzunluk()))
degilse:
    yazdir("bağlantı yok")

kullan kaba.arsiv

fonksiyon ana():
    # Oluşturma — biçim: "gzip" · "zstd" · "yok"
    dosyalar = ["KABAINFO", "usr/bin/program"]
    arsiv.olustur("paket.kaba", dosyalar, "gzip")

    # Üyeleri listele
    yazdir(metin(arsiv.listele("paket.kaba")))

    # Tek üyeyi OKU (metin üyeler için: KABAINFO, .PKGINFO …)
    bilgi = arsiv.uye_oku("paket.kaba", "KABAINFO")
    yazdir(bilgi)

    # "boş üye" ile "üye yok" ayrımı
    eger arsiv.uye_var_mi("paket.kaba", "KABAINFO"):
        yazdir("üstveri var")

    # Diske aç
    arsiv.ac("paket.kaba", "/tmp/hedef")
ana()

kullan kaba.toml
kullan kaba.dosya

fonksiyon ana():
    k = dosya.oku("kabaos-tasarim.toml")

    # Değer — yol NOKTALIDIR, `json.al` ile aynı düşünce
    yazdir(toml.al(k, "renk.vurgu.deger"))

    # "boş değer" ile "anahtar yok" AYRI ŞEYLER
    eger toml.var_mi(k, "renk.marka.deger"):
        yazdir("marka rengi tanımlı")

    # Dizi
    dongu b icinde toml.liste(k, "yukseklik.boylar"):
        yazdir(b)

    # Bir tablonun doğrudan alt anahtarları
    dongu ad icinde toml.anahtarlar(k, "renk"):
        yazdir(ad + " = " + toml.al(k, "renk." + ad + ".deger"))
ana()

kullan kaba.toml

fonksiyon ana():
    dene:
        toml.al("a = { x = 1 }", "a")
    yakala h:
        yazdir(metin(h))          # toml: satır 1: satır içi tablo ...
ana()

kullan kaba.dbus

fonksiyon ana():
    # Argümansız çağrı
    dbus.cagir("org.kde.KWin", "/KWin", "org.kde.KWin", "reconfigure")

    # Argümanlı çağrı — imza AÇIKÇA verilir ("u" = uint32)
    dbus.cagir("org.kde.KWin", "/KWin", "org.kde.KWin",
               "setCurrentDesktop", "u", ["2"])

    # Dizi dönen çağrı
    dongu ad icinde dbus.cagir_liste("org.freedesktop.DBus",
                                     "/org/freedesktop/DBus",
                                     "org.freedesktop.DBus",
                                     "ListNames", "", []):
        yazdir(ad)

    # Servis otobüste var mı?
    eger dbus.hizmet_var_mi("org.kde.KWin"):
        yazdir("KWin çalışıyor")

    # Özellik oku / yaz
    yazdir(dbus.ozellik_al("org.kde.KWin", "/KWin", "org.kde.KWin", "id"))
ana()

kullan kaba.sinama

fonksiyon ana():
    sinama.esit(2 + 2, 4, "toplama")
    sinama.esit_degil("a", "b", "farklı")
    sinama.dogru(1 < 2, "küçüktür")
    sinama.yanlis(1 > 2, "büyük değil")
    sinama.yaklasik(0.1 + 0.2, 0.3, 0.000001, "ondalık")
    sinama.icerir("merhaba dünya", "dünya", "içerme")
    sinama.ozet()
ana()

kullan kaba.belge

fonksiyon ana():
    b = belge.yeni("Bilirkişi Raporu")        # yalnız ÜSTVERİ (dc:title)
    belge.altbilgi(b, "ForensicAI · GİZLİ")   # + "Sayfa X / Y" kendiliğinden

    belge.baslik(b, "ADLİ BİLİMLER RAPORU", 1)
    belge.paragraf(b, "Dava No: 2026/1487")
    belge.vurgu(b, "GİZLİ — yalnızca yetkili kişiler")

    belge.baslik(b, "DELİL LİSTESİ", 2)
    belge.tablo_basligi(b, ["No", "Tür", "Açıklama"])
    belge.tablo_satiri(b, ["D-1", "Biyolojik", "Kan lekesi"])
    belge.tablo_satiri(b, ["D-2", "Dijital", "Disk imajı"])

    belge.sayfa_sonu(b)
    belge.baslik(b, "İMZA VE ONAY", 2)
    belge.paragraf(b, "Hazırlayan: ForensicAI")

    belge.docx_yaz(b, "rapor.docx")       # Word belgesi
    belge.xlsx_yaz(b, "rapor.xlsx")       # tablolar → çalışma sayfaları
    belge.kapat(b)
ana()

kullan kaba.belge

fonksiyon ana():
    b = belge.yeni("Bilirkişi Raporu")
    belge.altbilgi(b, "ForensicAI · GİZLİ")
    belge.baslik(b, "DELİL LİSTESİ", 2)
    belge.tablo_basligi(b, ["No", "Tür", "Açıklama"])
    belge.tablo_satiri(b, ["D-1", "Biyolojik", "Kan lekesi"])
    belge.paragraf(b, "DELİL LİSTESİ ğüşıöçĞÜŞİÖÇ")

    eger belge.pdf_yaz(b, "rapor.pdf"):
        yazdir("PDF yazıldı")
    degilse:
        yazdir("PDF yazılamadı: yazı tipi yok ya da gömülemeyen karakter")
    belge.kapat(b)
ana()

kullan kaba.veritabani

db = "ornek.db"
dosya.sil(db)

# Şema ve veri — çoklu deyim tek çağrıda verilebilir
veritabani.sqlite(db, "CREATE TABLE kisi(id INTEGER, ad TEXT);")
veritabani.sqlite(db, "INSERT INTO kisi VALUES (1,'Ayşe'),(2,'Ali'),(3,'O''Brien');")

hepsi = veritabani.sqlite(db, "SELECT id, ad FROM kisi ORDER BY id")
yazdir(hepsi)
dogrula(hepsi == "1|Ayşe\n2|Ali\n3|O'Brien", "sütun | ile, satır \\n ile")

# ⚠️ KULLANICI VERİSİ VARSA PARAMETRE BAĞLA — üçüncü argüman bir listedir
ad = "O'Brien"
bulunan = veritabani.sqlite(db, "SELECT id FROM kisi WHERE ad = ?", [ad])
dogrula(bulunan == "3", "tek tırnaklı değer kaçış yazmadan bağlanır")

# Enjeksiyon denemesi parametre olarak geçtiğinde yalnız VERİdir
kotu = veritabani.sqlite(db, "SELECT ad FROM kisi WHERE ad = ?",
                         ["Ali'; DROP TABLE kisi; --"])
dogrula(kotu == "", "eşleşen kayıt yok — dize bir deyim değil")
dogrula(veritabani.sqlite(db, "SELECT count(*) FROM kisi") == "3",
        "tablo duruyor, DROP çalışmadı")

dosya.sil(db)

kullan kaba.veritabani

db = "enjeksiyon.db"
dosya.sil(db)
veritabani.sqlite(db, "CREATE TABLE kisi(ad TEXT);")
veritabani.sqlite(db, "INSERT INTO kisi VALUES ('Ayşe'),('Ali'),('Veli');")

girdi = "yok' OR '1'='1"

# ⛔ BİRLEŞTİRME: girdi sorgunun ANLAMINI değiştirir — 3 kayıt döner
acik = veritabani.sqlite(db, "SELECT ad FROM kisi WHERE ad = '" + girdi + "'")
dogrula(acik.bol("\n").uzunluk() == 3, "birleştirme tüm tabloyu sızdırdı")

# ✓ PARAMETRE: aynı girdi yalnız bir DEĞERdir — eşleşen kayıt yok
kapali = veritabani.sqlite(db, "SELECT ad FROM kisi WHERE ad = ?", [girdi])
dogrula(kapali == "", "parametre bağlanınca girdi kod değil veri")

dosya.sil(db)
yazdir("ölçüldü: birleştirme sızdırıyor, parametre sızdırmıyor")