14. Anahtar sözcük başvurusu

Dilin bütün anahtar sözcükleri. Bu sayfa elle tutulan bir liste değildir: cekirdek/test_belge_ornekleri.py aşağıdaki tabloyu dilin tek tabanıyla (cekirdek/sozcukler.ANAHTARLAR ∪ cekirdek/linter.ANAHTAR_KELIMELER) iki yönlü karşılaştırır. Dile yeni bir anahtar sözcük eklenip buraya yazılmazsa test düşer; burada olup dilde olmayan bir sözcük yazılırsa da düşer.

⚠️ Anahtar sözcükler rezervedir: değişken ya da fonksiyon adı olarak kullanılamazlar.

Akış denetimi

Tanımlar

Değerler ve işleçler

Hata yönetimi

Eşzamanlılık

Servis yaşam döngüsü

⚠️ servis anahtar sözcük değildir: o bir modül adıdır (servis.baslat("sshd")). Anahtar sözcük yapılsaydı modül çağrıları sahte hata üretirdi.

Arayüz (GUI)

Bellek modeli

⚠️ arena, zayif ve sayilan rezerve DEĞİLDİR. Anlamları yalnız yukarıdaki dizilimlerde vardır; arena = 3 ya da zayif = 5 yazan kodunuz derlenmeye devam eder. (Rezerve etmek mevcut kodu iki kez kırmıştı.)

⚠️ yineleyici, oge ve sira da rezerve DEĞİLDİR — aynı gerekçe. sira = 3, oge = 7 ve yineleyici = 5 yazan kodunuz derlenmeye devam eder; oge/sira yalnız bir yineleyici gövdesinde öğe ve sıra anlamına gelir, başka her yerde sizin sıradan adınızdır. Bir satırın yineleyici başlığı sayılması için sözcükten sonra bir model gelmesi ve satırın : ile bitmesi (ya da açık bir [ bırakması) gerekir — yineleyici = 5 bu yüzden atamadır, başlık değildir. (cekirdek/test_yineleyici.py::KontrolGrubu bunu ölçer ve ölçüm sırasında gerçekten kırmızı yandı: ilk yazım yineleyici = 5i başlık sanıyordu.)

Paylaşılan nesne ve zayıf başvuru — KABALANG-BELLEK-MODELI.md §2. yapi bir değerdir (atama ve işleve geçirme kopyalar). Aynı nesneyi birden çok yerden görmek için onu sayilan<T> yapın:

yapi Dugum:
    ad = ""
    cocuklar: liste<sayilan<Dugum>> = []
    ebeveyn: zayif<Dugum> = bos          # çocuk→ebeveyn ZAYIF

kok = sayilan(Dugum("kok"))
c: sayilan<Dugum> = Dugum("c")           # tipli yerde kendiliğinden kutulanır
c.ebeveyn = kok                          # güçlü → zayıf kendiliğinden
kok.cocuklar.ekle(c)

takma = kok
takma.ad = "KÖK"                         # aynı nesne: kok.ad da "KÖK"
dogrula(kok.ad == "KÖK", "paylaşılan nesne")
dogrula(takma == kok, "== kimliktir")

esles c.ebeveyn.al():                    # al() → belki<sayilan<Dugum>>
    bos:
        yazdir("ebeveyn öldü")
    dolu(e):
        yazdir("ebeveyn: " + e.ad)

• zayif<T>in alanı doğrudan okunamaz (hedef ölmüş olabilir): önce .al(). .canli_mi() yalnız durum sorar.
• sayilan<T> alanı varsayılansız bırakılamaz; isteğe bağlıysa belki<sayilan<T>> yazın.
• Metot içinde self nesnenin yüküdür; başka bir nesneye bu nesnenin başvurusunu vermek için tutamacı dışarıdan geçirin.

Döngü: ebeveyn→çocuk güçlü, çocuk→ebeveyn zayıf. İki yön de güçlü olursa nesneler sızar; derleyici uyarır:

⚠ [DONGU_RISKI] güçlü başvuru döngüsü: A → A.b → B.a → A — iki yön de
  güçlü, bu nesneler SIZAR
  ▸ öneri: geri yönü 'zayif<A>' yapın

Yalnız sayilan<…> bağları güçlü sayılır; düz yapi alanı (liste<Dugum>) bir kopyadır, döngü kurmaz.

Arena — KABALANG-BELLEK-MODELI.md §3:

yapi Dugum:
    deger = 0
    sonraki: belki<sayilan<Dugum>> = bos
    onceki: belki<sayilan<Dugum>> = bos   # bilerek güçlü: halka

fonksiyon halka(n: sayi) -> sayi:
    a = sayilan(Dugum(1))
    b = sayilan(Dugum(n))
    a.sonraki = dolu(b)
    b.onceki = dolu(a)                    # döngü: arenasız SIZARDI
    b.sonraki = dolu(a)
    don a.deger + b.deger

toplam = 0
arena istek:
    toplam = toplam + halka(5)            # sayi değer: dışarı taşınabilir
yazdir(metin(toplam))

Arena bloğunda (çağrılan işlevler dâhil) kurulan sayilan<T> nesneleri blok bitince — döngüdekiler dâhil — tek seferde gider. metin, liste, sozluk ve sayılar değer olduğundan arenadan etkilenmez, dışarı serbestçe taşınır.

⚠️ Kaçış kuralı: arenada kurulmuş olabilecek bir başvuru bloğun dışına yazılamaz (arenadan önce tanımlı değişkene, dış nesnenin alanına ya da listesine, don ile). Derleyici yakalar:

✗ [ARENA_KACISI] arena nesnesi bloktan dışarı sızıyor: 'istek' arenasında
  kurulmuş olabilecek bir başvuru arenadan önce tanımlı 'dis'ye atanıyor

Derleme anında görünmeyen kaçışı (ör. çağrılan işlevin küresel bir listeye eklemesi) arena kapanırken çalışma zamanı yakalar ve programı durdurur. Bloğun kendi tanımladığı başvuru değişkenleri bloktan sonra kullanılamaz.

Bellek raporu — kabalang calistir --bellek-izle dosya.kbl (ya da derle --bellek-izle) programın çıkışında stderre şunu basar: ayırma · serbest · yaşayan kutu sayısı (tür başına: metin, liste, sözlük, nesne, sayilan), arena tepesi, döngü saptayıcı (yalnız birbirine başvurarak yaşayan, yani sızmış sayilan nesneleri tür başına) ve süreç bellek tepesi. Programın stdoutu ve çıkış kodu değişmez.

Bugün yapılamayanlar — hepsi konumu ve alternatifiyle kayıtlı:

Kaynak yönetimi (bağlam yöneticisi)

⚠️ ile ve olarak rezerve DEĞİLDİR. Anlamları yalnız yukarıdaki dizilimde vardır; ile = 3 ya da olarak = "x" yazan kodunuz derlenmeye devam eder. (ile Türkçenin en sık edatıdır; rezerve edilmesi en pahalı sözcüklerden biri olurdu.)

dosya.sil("/tmp/kb_belge.txt")
ile dosya.ac("/tmp/kb_belge.txt", "y") olarak d:
    d.yaz("blok bitince kapanır")
dogrula(dosya.acik_tutamac_sayisi() == 0, "tutamaç serbest bırakıldı")
dogrula(dosya.oku("/tmp/kb_belge.txt") == "blok bitince kapanır", "diske yazıldı")
dosya.sil("/tmp/kb_belge.txt")

Ayrıntı ve üç çıkış yolunun (normal · don · firlat) ölçümü: belgeler/19-baglam-yoneticisi.md.

Dış çağrı arayüzü (FFI)

⚠️ dis ve kutuphane rezerve DEĞİLDİR. Anlamları yalnız yukarıdaki dizilimde vardır; dis = 3 ya da kutuphane = "x" yazan kodunuz derlenmeye devam eder. (Rezerve etmek mevcut kodu iki kez kırmıştı.)

Düzenleyici ikisini de önerir ve üzerine gelince "bağlamsal anahtar sözcük (rezerve değil)" diye açıklar (cekirdek/lsp.py); renklendirme (Kate) de çalışır. Aynı şey arena ve zayif için de geçerlidir.

Yazım — KABALANG-SPEC.md §11:

izinler:
    dis_cagri = dogru

dis kutuphane "m"
dis "C" fonksiyon hypot(a: ondalik, b: ondalik) -> ondalik

# C'nin kendi genişlikleri — dönüşte ve parametrede
dis fonksiyon strlen(s: metin) -> c_ulong
dis fonksiyon atoi(s: metin) -> c_int
dis fonksiyon abs(x: c_int) -> c_int

# Değer döndürmeyen C işlevi
dis fonksiyon tzset() -> hic

dogrula(hypot(3.0, 4.0) == 5.0, "hypot(3,4) 5 olmali")
dogrula(strlen("merhaba") == 7, "strlen 7 olmali")
dogrula(atoi("42") == 42, "atoi 42 olmali")
dogrula(abs(-5) == 5, "abs 5 olmali")
tzset()

Kurallar

• "C" yazılmazsa varsayılan "C"dir. Başka çağrı biçimi yoktur: yalnız C arayüzlü kütüphane işlevleri çağrılabilir.
• Dönüş tipi ve her parametrenin tipi ZORUNLUDUR. Dış çağrıda tip çıkarımı yoktur; yanlış genişlik sessiz bellek bozulmasıdır.
• Dilin tipleri: sayi (long long) · ondalik (double) · mantik (bool) · metin (const char*).
• Bunların yanında C'nin kendi genişlikleri de yazılabilir (hic yalnız dönüşte):

⚠️ Neden gerekli: bildirim, sistem başlığındaki yazımla birebir uyuşmak zorundadır. sayi long longdur; int dönen bir işleve sayi demek conflicting declaration ile reddedilir. Ölçüldü (2026-09-26, /usr/include 9 temel başlık): bu genişlikler olmadan çağrılabilen işlev sayısı 4, onlarla 55. ⚠️ Genişlik adı değil, C yazımı esastır. long ile long long 64 bit sistemlerde ikisi de 64 bittir ama C için ayrı tiplerdir; bu yüzden adlar sayi64 gibi genişliğe göre değil, C'nin yazımına göredir. ⚠️ Parametrede daraltma denetlenir. Dönüş genişletmedir (değer korunur); parametre ise daraltmadır. abs(4294967296) gibi C tipine sığmayan bir değer sessizce kırpılmaz: çağrı yapılmaz ve program "… C tarafının tipine sığmıyor" çalışma hatasıyla durur. İşaretsiz tipe (c_uint …) negatif değer de aynı hatayı verir (usleep(-1) ~71 dakika uyumak yerine durur); c_floata sığmayan sonlu değer de öyle. ⚠️ hic dönen bir işlevin değeri kullanılamaz: a = tzset() Türkçe bir derleme hatası verir (DIS_HIC_DEGER); işlevi tek başına bir satırda çağırın. * izinler: bloğunda dis_cagri = dogru ZORUNLUDUR. İzin modelindeki tek zorunlu beyan budur; gerekçesi cekirdek/izin_denetimi.pyde ölçümüyle yazılı — dış çağrı, dilin bütün güvenlik varsayımlarını karşı tarafa devreder. ⚠️ Blok gövdesinin kuralları belgeler/10-arayuz-uygulamasi.mdde (izinler: bölümü): her satır anahtar = deger, bilinmeyen anahtar hata, mantıksal değer yalnız dogru/yanlis. Tanınan anahtarların kanonik kümesi cekirdek/izin_denetimi.py → IZIN_ANAHTARLARIdır; ikinci bir liste açılırsa içe aktarma anında durur. * metin dönüşü kopyalanır, serbest bırakılmaz: getenv statik tampon döner (serbest bırakmak çökme olurdu), strdup malloc'lu döner (bırakmamak sızıntı). Hangisi olduğu derleme zamanında bilinemez; çökmeyen taraf seçildi. Malloc'lu metin döndüren bir C işlevi çağırırsanız bellek sızar. * Bildirimler dosya düzeyindedir (girintisiz). Bir bloğun içine yazılamaz: C sembolü dosyanın tamamında tektir, bir bloğa ait olamaz. * kullan "x.kbl" ile alınan bir modüldeki dis bildirimi de geçerlidir; bildirim ve -l bayrağı programın tamamına taşınır. ⚠️ Beyan zorunluluğu da taşınır: modül FFI açıyorsa dis_cagri = dogru ANA dosyada yazılmalı. * Kütüphane hedefinde (tur = kutuphane) de dis yazılabilir; .so C kütüphanesine bağlanır. ⚠️ Beyan zorunluluğu burada da taşınır: kütüphanenin .kabaarayuz dosyası "dis_cagri": true taşır ve onu kullan eden uygulama da dis_cagri = dogru yazmak zorundadır. * ⚠️ Bildiriminiz sistemdeki gerçek C imzasıyla çelişirse derleme conflicting declaration hatasıyla durur. Bu bir kusur değil, KORUMADIR: çelişki sessizce geçseydi çağrı yanlış türlerle yapılırdı (ölçüldü). Örnek: strlen gerçekte size_t döner; -> sayi demek reddedilir. ⚠️ Bu ileti henüz Türkçeleştirilmedi, İngilizce görünür.

Bugün yapılamayanlar — hepsi cekirdek/dis_cagri.py::UYGULANMADI listesinde konumu ve alternatifiyle duruyor:

Rezerve OLMAYAN özel adlar

Aşağıdakiler anahtar sözcük değildir; bunlar yerleşik fonksiyon ve tiplerdir. Kendi tanımınız onları gölgeler — self = 5 ya da bos = 1 yazan eski kodunuz çalışmaya devam eder. (Rezerve etmek mevcut kodu iki kez kırmıştı; bu yüzden bilerek böyle.)

Henüz olmayan sözcükler

Bu sözcükler dilde yoktur, ama yazdığınızda anlaşılmaz bir derleyici hatası yerine "henüz uygulanmadı" yanıtı alırsınız:

⚠️ Bunlar rezerve edilmemiştir: arayuz = 5 ya da ozel = 5 yazan eski kodunuz derlenmeye devam eder. Tanıma bağlamsaldır.

Henüz olmayan yazım: dekoratör (@ad)

@property gibi bir dekoratör satırı bir sözcük değil, bir yazımdır; bu yüzden yukarıdaki tablolarda geçmez. Dilde yoktur ve yazdığınızda ham bir sözcükleyici hatası değil, bugün çalışan yolu söyleyen bir teşhis alırsınız:

✗ [UYGULANMADI] 4:5 - `@property` — alan gibi okunan metot henüz
  desteklenmiyor — '@property' KabaLang'ın sözlüğünde YOK … Bugün: metodu
  METOT olarak çağırın … `k.etiket()`

Karşılıkların çalışan tam örneği: 5. Yapı, sınıf ve sayılabilir.

⚠️ @ 2026-09-26'da ayraç olarak dile girdi; anahtar sözcük EKLENMEDİ. Bu yüzden property, dataclass gibi adlar hâlâ sizin değişken adınız olabilir — property = 5 derlenmeye devam eder.

Sonraki adım

15. Tuzaklar